Yapay zekâ sözlüğü
31 terim, sade Türkçeyle. Her terimin altında, geçtiği Günlük notları da var.
- API
Bir yazılımın başka bir yazılımdan hizmet almasının yolu. Şirketler modeli API üzerinden kendi uygulamalarına bağlar ve çoğunlukla kullandığı kadar öder.
Günlükte geçtiği notlar:
- Açık ağırlıklı model
Ağırlıkları, yani öğrenilmiş içeriği indirilebilen ve kendi sunucunuzda çalıştırılabilen model. Lisansı her modelde ayrıca okumak gerekir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Bağlam penceresi
Modelin tek seferde “aklında tutabildiği” metin miktarı. Pencere dolunca eski kısımlar unutulur ya da kısaltılır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Biyometrik doğrulama
Kimliğinizi şifre yerine parmak izi, yüz ya da ses gibi bedeninize ait bir özellikle doğrulamak. Bir işlemi onaylarken telefonun “bu gerçekten siz misiniz?” diye sormasının yollarından biridir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Büyük dil modeli
Çok miktarda metinle eğitilmiş, bir sonraki kelimenin ne olacağını tahmin ederek konuşan ve yazan model. Sohbet araçlarının arkasındaki motor budur.
Günlükte geçtiği notlar:
- Damıtma (distillation)
Büyük bir modelin cevaplarından küçük bir modeli eğitme yöntemi. Amaç, daha küçük ve ucuz bir modelden büyüğe yakın sonuç almaktır.
- Derin sahte (deepfake)
Yapay zekâyla üretilmiş ya da değiştirilmiş, gerçek bir kişiyi ya da olayı taklit eden ses, görsel veya video. Kaynağı doğrulanmayan içeriğe ihtiyatla yaklaşmak gerekir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Düşük karbonlu enerji
Üretilirken atmosfere az karbondioksit salan elektrik; güneş, rüzgâr, hidroelektrik ve nükleer gibi kaynaklardan gelir. Veri merkezlerinin çevreye etkisi konuşulurken elektriğin nereden geldiği bu terimle anlatılır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Eğitim verisi
Modelin öğrenirken okuduğu metin, görsel ve ses. Verinin nereden geldiği hem telif hem de dil kalitesi açısından tartışılır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Halüsinasyon
Modelin gerçek olmayan bir bilgiyi, kaynağı ya da alıntıyı kendinden emin bir dille üretmesi. Model “bilmiyorum” demek yerine akıcı bir cevap uydurabilir; bu yüzden kaynak kontrolü gerekir.
Günlükte geçtiği notlar:
- İnce ayar
Hazır bir modeli belirli bir iş ya da alan için ek verilerle yeniden eğitmek. Sıfırdan model eğitmekten çok daha ucuzdur.
Günlükte geçtiği notlar:
- İstem (prompt)
Modele yazdığınız talimat ya da soru. Aynı iş için istemin nasıl yazıldığı cevabın kalitesini belirgin biçimde değiştirebilir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Kimliksizleştirme (anonimleştirme)
Bir veri setinden adı, numarayı ve kişiyi tanımaya yarayan diğer bilgileri çıkararak verinin kime ait olduğunu anlaşılamaz hâle getirmek. Ne kadar iyi yapıldığı, verinin başka bilgilerle birleştirilip birleştirilemeyeceğine bağlıdır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Kişisel veri (KVKK)
Kişiyi belirleyen bilgi (ad, telefon, görüntü, ses gibi). Türkiye’de KVKK çerçevesinde korunur; sohbet araçlarına kişisel veri yazmadan önce düşünmek gerekir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Kıyaslama testi (benchmark)
Modelleri aynı sorularla sınayıp puanlayan standart test. Puan yüksek olsa da günlük işte aynı başarıyı garanti etmez.
Günlükte geçtiği notlar:
- Model
Eğitim sonunda ortaya çıkan, soruyu alıp cevabı üreten dosya ve sistem. Aynı şirketin birden çok modeli olur; küçükler hızlı ve ucuz, büyükler daha yetenekli ama pahalıdır.
- RAG (aramayla destekli üretim)
Modelin cevap vermeden önce bir belge arşivinde ya da internette arama yapıp bulduklarını cevabına katması. Böylece model kendi hafızasına değil, önüne konan kaynaklara dayanır.
- Sistem istemi
Kullanıcı yazmadan önce modele verilen, davranışını ve sınırlarını belirleyen gizli talimat. Bir uygulamanın modele nasıl davranacağını söylediği yer burasıdır.
- Telif ve adil kullanım
Yapay zekâ eğitiminde yazar, sanatçı ve yayıncıların eserlerinin kullanılıp kullanılamayacağı sorusu. Ülkeden ülkeye ve davadan davaya farklı sonuçlar çıkıyor.
Günlükte geçtiği notlar:
- Token
Modelin metni işlerken kullandığı küçük parça: bir kelime, kelimenin bir kısmı ya da bir noktalama işareti. Kullanım ve fiyat çoğunlukla token üzerinden hesaplanır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Veri merkezi
Modellerin eğitildiği ve çalıştırıldığı, çok sayıda işlemcinin bulunduğu tesis. Elektrik ve soğutma ihtiyacı yapay zekâ tartışmalarında sık anılır.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yapay zekâ
Bilgisayarların normalde insan zekâsı gerektiren işleri (yazmak, çevirmek, resim tanımak, öneri yapmak) örneklerden öğrenerek yapmasını sağlayan yazılımların genel adı. Tek bir ürün değil, geniş bir alandır.
- Yapay zekâ ajanı
Sadece cevap vermekle kalmayıp sizin adınıza adım adım iş yapan yapay zekâ: arama yapar, form doldurur, dosya açar. Yetki verildiği ölçüde risk de büyür.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yapay zekâ ile üretilmiş içerik etiketi
Bir görselin, sesin ya da metnin yapay zekâyla üretildiğini belirten işaret ya da açıklama. Platformlar ve mevzuat bunu giderek daha çok istiyor.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yapay zekâ okuryazarlığı
Yapay zekâ araçlarının ne yapabildiğini, nerede yanıldığını ve cevaplarının nasıl kontrol edileceğini bilmek.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yapay zekâ yasası
Yapay zekânın hangi alanlarda, hangi şartlarla kullanılabileceğini belirleyen mevzuat. En bilineni Avrupa Birliği’nin düzenlemesidir.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yapay zekâ özeti
Arama motorunun sonuçların üstünde gösterdiği, yapay zekâyla yazılmış kısa cevap. Cevap görünce kaynak siteye tıklama azalabilir; bu yüzden yayıncılar için ayrı bir tartışma konusudur.
Günlükte geçtiği notlar:
- Yerli model
Türkçe metinle ve Türkiye’deki ihtiyaçlar gözetilerek eğitilen ya da uyarlanan model. Türkçenin az temsil edildiği verilerde kalite farkını azaltmayı hedefler.
Günlükte geçtiği notlar:
- Çok kipli (multimodal)
Metnin yanında görsel, ses ya da videoyu da anlayan veya üreten model. Fotoğrafa bakıp soru cevaplamak buna örnektir.
- Çıkarım (inference)
Eğitilmiş modelin soruya cevap üretme aşaması. Siz sohbet aracına yazdığınızda çalışan kısım budur.
Günlükte geçtiği notlar:
- Üretken yapay zekâ
Hazır bir cevabı seçmek yerine metin, görsel, ses ya da kod gibi yeni içerik üreten yapay zekâ türü. ChatGPT, Gemini ve Claude gibi sohbet araçları bu türdendir.
Günlükte geçtiği notlar: